Jedno z najbardziej znanych zdań Josepha Campbella brzmi:

„Follow your bliss” – podążaj za swoją radością. Dodałabym do tego trochę kontrowersyjne zdanie:  podążaj  ze swoim wstydem

 

Podążanie za szczęściem interpretujemy  jako zachętę do podążania za tym, co nas cieszy i inspiruje. 

Warto jednak odkryć mniej oczywisty kierunek tej drogi podążanie za wstydem.

Nie chodzi tu o to, aby pogłębiać wstyd lub go wzmacniać. Chodzi raczej o to, aby nie odwracać się od niego zbyt szybko, nie przykrywać go i nie spychać pod dywan. Wstyd bardzo często pojawia się właśnie tam, gdzie znajdują się drzwi do tego co jest dla nas niezwykle  ważne,  

do delikatnego i prawdziwego sposobu wchodzenia w kontakt z rzeczywistością, z innymi ludźmi, z własnymi przeżyciami i z naszą wewnętrzną prawdą.

Jeżeli potrafimy zatrzymać się przy tym doświadczeniu z ciekawością, wstyd może okazać się nie tylko trudną emocją, lecz także drogowskazem prowadzącym do bardzo wrażliwej części naszej osobowości.

To właśnie tam często ukryty jest skarb – autentyczność, talent, potrzeba wyrażenia siebie albo szczególny sposób bycia w świecie i w relacji z innymi.

 

Czym są „drzwi wstydu”

​

Wstyd jest jedną z najbardziej delikatnych emocji w ludzkim doświadczeniu. Pojawia się w momentach, w których czujemy się odsłonięci, oceniani lub niewystarczający.

Często próbujemy go pokonać, ominąć lub zagłuszyć, ponieważ w codziennym rozumieniu wstyd kojarzy się z czymś, czego należy się pozbyć. Jest także doświadczeniem trudnym i niewygodnym, którego naturalnie chcemy uniknąć.

Z tego powodu praca ze wstydem wymaga szczególnej uważności. Zbyt szybkie „przełamywanie wstydu” może prowadzić do tego, że człowiek zaczyna funkcjonować w świecie głównie poprzez wysiłek i przymus, tracąc kontakt z tą częścią siebie, która najbardziej potrzebuje zobaczenia i akceptacji.

 

Wstyd w doświadczeniu dziecka

​

Dobrym przykładem jest sytuacja znana wielu osobom z dzieciństwa – wyjście do tablicy w szkole.

Wyobraźmy sobie dziecko, które zostaje poproszone o zaśpiewanie piosenki lub narysowanie czegoś przed całą klasą. Dziecko czuje wstyd i napięcie. Jego ciało się kurczy, pojawia się chęć ukrycia się lub uniknięcia tej sytuacji.

Często w takiej sytuacji dorosły interpretuje wydarzenie w prosty sposób: dziecko wyszło do tablicy, coś powiedziało, a więc „przełamało swój wstyd”. Jednak z psychologicznego punktu widzenia nie zawsze tak się dzieje.

W wielu przypadkach dziecko nie pokonuje wstydu, lecz przeskakuje go pod wpływem wewnętrznego przymusu. W jego psychice może pojawić się coś, co można nazwać wewnętrznym opresorem – głosem mówiącym:

• „musisz to zrobić”
   

• „nie możesz się wycofać”
   

• „nie wolno się bać”.
   

Dziecko wychodzi wtedy do tablicy i wykonuje zadanie, ale robi to z miejsca napięcia i przymusu. W tym doświadczeniu nie ma radości ani ciekawości świata. Jest raczej wysiłek i próba spełnienia oczekiwań.

Z zewnątrz wygląda to jak odwaga, ale w rzeczywistości jest to strategia przetrwania.

 

Inna droga pracy ze wstydem

​

Możliwe jest jednak inne podejście.

Jeśli dorosły potrafi zauważyć wstyd dziecka i podejść do niego z uważnością, powstaje przestrzeń na zupełnie inne doświadczenie. Dziecko nie jest zmuszane do natychmiastowej konfrontacji, lecz ma możliwość powolnego oswajania sytuacji.

W tym miejscu można posłużyć się metaforą, która dobrze oddaje naturę wstydu.

Praca ze wstydem przypomina rozmowę ze ślimakiem. Ślimak ma swoje delikatne czułki, które wysuwa tylko wtedy, gdy czuje się bezpiecznie. Gdy pojawia się zagrożenie, natychmiast chowa je do środka.

​

​

​

​

​

​

​

​

​​

​

​

​

​

Różnica między tymi dwoma doświadczeniami jest ogromna, choć z zewnątrz mogą wyglądać podobnie.

Te doświadczenia z dzieciństwa nie znikają wraz z dorastaniem. Mechanizmy, których uczymy się w kontakcie ze wstydem, często pozostają z nami na całe życie.

Jeśli dziecko wielokrotnie doświadcza sytuacji, w których musi „przeskoczyć” swój wstyd i działać pod wpływem wewnętrznego przymusu, z czasem może nauczyć się funkcjonować w podobny sposób także jako dorosła osoba.

Wtedy wiele działań w życiu zaczyna przypominać tamto wyjście do tablicy. Człowiek robi różne rzeczy – pracuje, podejmuje wyzwania, występuje przed innymi – ale często robi to z miejsca napięcia i obowiązku.

Z zewnątrz może wyglądać na osobę odważną i sprawczą, jednak wewnętrznie nie doświadcza radości z tego, co robi. W jego działaniach obecny jest raczej wysiłek niż żywy kontakt ze światem.

Istnieje jednak również druga możliwość. Jeżeli człowiek nauczy się zatrzymywać przy swoim wstydzie z ciekawością i łagodnością, może powoli odkrywać tę część siebie, która wcześniej była ukryta.

Wtedy kontakt ze światem zaczyna wyglądać zupełnie inaczej.

Różnica między tymi dwoma doświadczeniami nie polega jedynie na poziomie lęku czy odwagi. Dotyczy ona również jakości przeżywania życia.

Wyobraźmy sobie jeszcze raz sytuację przy tablicy. W jednym przypadku dziecko stoi przed klasą napięte i skupione na tym, aby jak najszybciej zakończyć zadanie. Recytuje piosenkę, ale robi to tak, jakby chciało tylko przetrwać ten moment.

W drugim przypadku dziecko śpiewa tę samą piosenkę, ale robi to z radością. Ma kontakt z ludźmi, z sytuacją, z samym sobą. Czuje, że może coś wnieść i że jego obecność ma znaczenie.

Z zewnątrz obie sytuacje mogą wyglądać podobnie, jednak wewnętrznie są to dwa zupełnie różne doświadczenia.

Pierwsze z nich opiera się na przymusie i przetrwaniu. Drugie na autentycznym spotkaniu ze światem.

To właśnie ta druga jakość doświadczenia często wiąże się z poczuciem sensu, radości i żywotności psychicznej.

 

Wstyd a obraz siebie

​

Psychologia rozwojowa podkreśla, że w dzieciństwie szczególnie łatwo dochodzi do utożsamienia błędu z własną tożsamością.

W badaniach nad emocjami samoświadomościowymi wskazuje się, że wstyd dotyczy całej osoby, podczas gdy poczucie winy odnosi się do konkretnego zachowania. W uproszczeniu można powiedzieć, że poczucie winy mówi:

„zrobiłem coś złego”

natomiast wstyd mówi:

„ze mną jest coś nie tak”.

Dzieci nie zawsze mają jeszcze rozwiniętą zdolność oddzielenia działania od własnej osoby. Dlatego łatwo mogą interpretować krytykę lub zawstydzenie jako komunikat o swojej wartości.

Powtarzające się doświadczenia zawstydzania mogą z czasem przekształcić się w głębokie przekonanie o własnej wadliwości.

 

Wstyd i depresja

​

​

Współczesne badania psychologiczne pokazują, że wstyd może być jednym z czynników zwiększających ryzyko rozwoju depresji.

Badania longitudinalne prowadzone wśród młodzieży wykazały, że osoby o wyższym poziomie wstydu częściej rozwijają objawy depresyjne w późniejszym okresie życia. Oznacza to, że wstyd nie jest tylko skutkiem depresji, ale może stanowić jeden z mechanizmów prowadzących do jej powstawania.

Psychologowie wskazują kilka procesów, które mogą tłumaczyć ten związek.

Pierwszym z nich jest ruminacja, czyli powracające myślenie o sobie w sposób samokrytyczny. Wstyd często uruchamia pytania takie jak:

• „co jest ze mną nie tak”
   

• „dlaczego jestem taki”
   

• „inni zobaczą jaki naprawdę jestem”.
   

Drugim mechanizmem jest rozwój silnego samokrytycyzmu. Osoba przeżywająca chroniczny wstyd zaczyna traktować siebie jak kogoś, kto nieustannie musi spełniać oczekiwania lub się poprawiać.

Trzecim mechanizmem jest wycofanie z relacji. Wstyd powoduje chęć ukrycia się przed oceną innych ludzi. Z czasem prowadzi to do izolacji, utraty pozytywnych doświadczeń społecznych oraz spadku poczucia sprawstwa – czyli czynników, które są dobrze znanymi elementami depresji.

W ten sposób może powstać błędne koło: wstyd prowadzi do wycofania, wycofanie zwiększa samotność, a samotność pogłębia depresję.

 

Inne spojrzenie na wstyd

​

Z terapeutycznego punktu widzenia wstyd nie jest problemem do usunięcia. Czasami jest raczej bramą prowadzącą do bardzo wrażliwej części człowieka.

Tam, gdzie pojawia się wstyd, często znajduje się coś niezwykle delikatnego – potrzeba bycia widzianym, pragnienie wyrażenia siebie, talent lub wrażliwość, które kiedyś nie znalazły bezpiecznego miejsca.

Dlatego praca ze wstydem wymaga szczególnej cierpliwości. Zbyt szybkie próby „pokonania” wstydu mogą prowadzić do tego, że człowiek nauczy się funkcjonować poprzez przymus i wysiłek, tracąc kontakt z własną autentycznością.

Natomiast gdy wstyd zostaje przyjęty z uważnością, może stopniowo odsłaniać tę część psychiki, która pragnie kontaktu ze światem.

Można powiedzieć, że w relacji ze wstydem pojawia się bardzo subtelny wybór.

Za każdym razem, gdy ignorujemy swój wstyd lub zmuszamy się do działania wbrew tej części siebie, w pewnym sensie stajemy po stronie oczekiwań świata, a nie po swojej własnej stronie.

W takich momentach łatwo stracić kontakt z własnym doświadczeniem. Człowiek robi wtedy wiele rzeczy, które „powinien” zrobić, ale nie zawsze czuje, że naprawdę w nich uczestniczy.

Natomiast gdy potrafimy zatrzymać się przy swoim wstydzie i spróbować go zrozumieć, zaczynamy stopniowo wracać do siebie.

Można powiedzieć, że jest to moment, w którym przestajemy zdradzać własne doświadczenie i zaczynamy traktować je z szacunkiem.

To właśnie wtedy pojawia się możliwość autentycznego spotkania – zarówno z samym sobą, jak i z innymi ludźmi.

Co ciekawe, wstyd nie pojawia się tylko w relacji do świata zewnętrznego. Bardzo często ujawnia się również w bliskich relacjach.

Kiedy pozwalamy sobie doświadczać wstydu w obecności drugiego człowieka i nie musimy go natychmiast ukrywać, może wydarzyć się coś niezwykle ważnego. Pojawia się przestrzeń na prawdziwe spotkanie.

W takich momentach człowiek odsłania coś bardzo delikatnego – swoją wrażliwość, niepewność, potrzebę bycia zobaczonym.

Paradoksalnie to właśnie te momenty często prowadzą do najbardziej autentycznych i poruszających spotkań między ludźmi. Wstyd przestaje być wtedy jedynie trudną emocją, a staje się bramą prowadzącą do głębszej bliskości.

 

Zakończenie

​

W tym sensie wstyd nie jest tylko emocją, którą należy pokonać. Może być również sygnałem prowadzącym do głębszego spotkania z samym sobą.

Praca terapeutyczna polega wtedy nie na przymuszaniu człowieka do odwagi, lecz na stworzeniu takiej przestrzeni relacyjnej, w której jego „czułki” mogą powoli pojawić się na zewnątrz.

Dopiero wtedy możliwe staje się doświadczenie, w którym człowiek nie musi już wychodzić do świata z miejsca przymusu, lecz może zrobić to z ciekawości, radości i poczucia, że to, kim jest, ma prawo zostać zobaczone.

​​​

​

​

​

​

​

​

​

Literatura

Tangney, J. P., & Dearing, R. L. (2002). Shame and Guilt. New York: Guilford Press.

Gilbert, P. (2009). The Compassionate Mind. London: Constable.

Kaufman, G. (1996). The Psychology of Shame. New York: Springer Publishing.

Orth, U., Robins, R. W., & Soto, C. J. (2010). Tracking the trajectory of shame, guilt, and depressive symptoms in adolescence. Journal of Research in Personality.

Kim, S., Thibodeau, R., & Jorgensen, R. (2011). Shame, guilt, and depressive symptoms: A meta-analytic review. Psychological Bulletin.

​